AI và định hướng đào tạo ngành ngôn ngữ tại Trường Cao đẳng Thương mại Du lịch Hà Nội trong bối cảnh chuyển đổi số

Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (Artificial Intelligence – AI), đặc biệt là các công cụ xử lý ngôn ngữ tự nhiên như Chat GPT, hệ thống dịch máy và trợ lý ảo đa ngôn ngữ, đang tạo ra thay đổi sâu sắc trong đào tạo ngôn ngữ. Nhiều ý kiến lo ngại AI có thể thay thế con người trong dịch thuật và giao tiếp, từ đó đặt ra thách thức với các ngành ngôn ngữ truyền thống. Tuy nhiên, thực tế cho thấy AI không làm mất đi vai trò của đào tạo ngôn ngữ mà ngược lại, buộc các cơ sở giáo dục phải tái cấu trúc mục tiêu, nội dung và phương pháp, đặc biệt với các trường cao đẳng định hướng ứng dụng như Trường Cao đẳng Thương mại Du lịch Hà Nội.

Về mặt lý luận, đào tạo ngôn ngữ hiện đại đang chuyển từ tiếp cận truyền thống (trọng ngữ pháp – từ vựng) sang đào tạo theo năng lực (competency-based education). Năng lực ngôn ngữ không chỉ là tạo câu đúng, mà là khả năng thực hiện nhiệm vụ giao tiếp trong bối cảnh cụ thể, đúng mục đích và phù hợp đối tượng. Trong bối cảnh AI hỗ trợ mạnh các thao tác kỹ thuật (dịch nhanh, gợi ý diễn đạt, tóm tắt, soạn thảo), đào tạo ngôn ngữ càng cần tập trung vào những năng lực con người giữ vai trò trung tâm: năng lực giao tiếp (communicative competence), năng lực liên văn hóa (intercultural competence), tư duy phản biện – giải quyết vấn đề, và năng lực sử dụng công nghệ/AI (AI literacy). AI có thể hỗ trợ tạo bản nháp, nhưng con người vẫn quyết định thông điệp, điều chỉnh sắc thái, hiểu ngữ cảnh và chịu trách nhiệm cuối cùng về hiệu quả giao tiếp.

Thực tiễn tuyển dụng cũng cho thấy doanh nghiệp không chỉ tìm người “giỏi ngoại ngữ”, mà cần người giao tiếp rõ ràng theo bối cảnh, viết – nói hiệu quả trong môi trường làm việc, hiểu văn hóa và tâm lý đối tác, biết phối hợp ngoại ngữ với kỹ năng nghề, và sử dụng công cụ số để làm việc năng suất. Vì vậy, ngành ngôn ngữ không thể tách rời thị trường lao động mà phải gắn với các lĩnh vực như kinh doanh, du lịch, dịch vụ, truyền thông, giáo dục và công nghệ.

AI hiện nay có thể dịch nhanh nhiều ngôn ngữ, hỗ trợ viết – tóm tắt – soạn thảo và hỗ trợ luyện phát âm/hội thoại. Nhưng AI không thể thay thế giao tiếp trong tình huống dịch vụ thực tế, xử lý vấn đề nghề nghiệp phức tạp, hiểu sắc thái văn hóa – cảm xúc – lễ nghi, và càng không thể thay con người chịu trách nhiệm về lựa chọn ngôn ngữ. Do đó, yêu cầu với người học không còn dừng ở “biết ngoại ngữ”, mà là biết dùng ngoại ngữ để làm việc hiệu quả trong môi trường có AI hỗ trợ.

Từ đặc thù đào tạo gắn với thương mại – dịch vụ – du lịch, định hướng đào tạo ngôn ngữ tại Trường Cao đẳng Thương mại Du lịch Hà Nội nên tập trung vào 4 nhóm năng lực cốt lõi. Thứ nhất là giao tiếp nghề nghiệp (Workplace Communication): sinh viên cần giao tiếp với khách hàng/đối tác, tư vấn – giới thiệu sản phẩm dịch vụ, xử lý khiếu nại và viết email/chat/báo cáo ngắn trong môi trường làm việc. Thứ hai là năng lực liên văn hóa (Intercultural Competence), đặc biệt quan trọng với khách Anh – Trung – Hàn…, giúp sinh viên hiểu khác biệt về lễ nghi, cách xưng hô, mức độ lịch sự; điều chỉnh “tone” trong giao tiếp dịch vụ và hạn chế xung đột văn hóa. Thứ ba là tư duy dịch vụ và giải quyết vấn đề: sinh viên không chỉ “nói đúng” mà phải giao tiếp bình tĩnh, rõ ràng, có trách nhiệm; đưa giải pháp khi dịch vụ gặp sự cố và thể hiện tác phong chuyên nghiệp, định hướng khách hàng. Thứ tư là AI literacy và kỹ năng số: sinh viên cần biết dùng AI đúng cách cho học tập và công việc, biết kiểm chứng thông tin, không lệ thuộc AI, không vi phạm đạo đức học thuật, và hiểu AI là công cụ hỗ trợ chứ không phải “người làm thay”.

Để hiện thực hóa định hướng trên, phương pháp đào tạo cần đi theo hướng ứng dụng. Dạy học theo nhiệm vụ (Task-based Learning) giúp mỗi bài học gắn với nhiệm vụ nghề cụ thể, ví dụ: xử lý khiếu nại trong khách sạn, thuyết minh tour, bán dịch vụ; tư vấn tour, giải thích quy định, chăm sóc khách hàng; giao tiếp nơi làm việc, giới thiệu sản phẩm, CSKH. Song song, dạy học theo dự án (Project-based Learning) tạo sản phẩm thật như kịch bản thuyết minh tour đa ngôn ngữ, bộ email–chat chăm sóc khách hàng, video role-play tình huống dịch vụ, portfolio ngoại ngữ theo ngành. Với AI, mô hình phù hợp là Human-in-the-loop: sinh viên tự lên ý tưởng và kịch bản, dùng AI để hỗ trợ diễn đạt, kiểm chứng thông tin – thuật ngữ, giáo viên hướng dẫn chỉnh sửa theo tiêu chí nghề nghiệp, và sinh viên viết nhật ký phản tư về việc sử dụng AI.

Về kiểm tra – đánh giá, để đo đúng năng lực trong bối cảnh AI, cần kết hợp nói – viết trực tiếp tại lớp, thi role-play theo tình huống nghề, đánh giá quá trình và sản phẩm dự án, đồng thời phỏng vấn ngắn để sinh viên “bảo vệ” lựa chọn ngôn ngữ, qua đó thể hiện năng lực làm chủ giao tiếp thay vì chỉ tạo ra văn bản bằng công cụ.

Tóm lại, AI không làm ngành ngôn ngữ mất đi giá trị, mà khiến giá trị con người trong ngành ngôn ngữ trở nên rõ ràng hơn. Với định hướng gắn chặt thương mại – du lịch – dịch vụ, Trường Cao đẳng Thương mại Du lịch Hà Nội có lợi thế để đào tạo người học biết ngoại ngữ – hiểu nghề – làm việc được – sử dụng AI có trách nhiệm. Đây là hướng đi bền vững cho đào tạo ngành ngôn ngữ trong thời đại trí tuệ nhân tạo.

Người thực hiện: Nguyễn Thị Hồng Hạnh – Giảng viên khoa Ngoại ngữ